Kiedy w 2007 roku Steve Jobs zaprezentował światu pierwszego iPhone’a, ustawiły się po niego kilkusetmetrowe kolejki. Nikt jednak nie przypuszczał, że ten niepozorny gadżet, łączący funkcje telefonu, odtwarzacza i przeglądarki internetowej, wywoła lawinę, która na zawsze zmieni krajobraz mediów.

Dziś, w erze informacji zdominowanej przez algorytmy i media społecznościowe, dziennikarstwo przechodzi fascynującą, choć burzliwą ewolucję.

Trudno zaprzeczyć, że rozwój technologii nadał naszemu życiu niespotykane dotąd tempo. Telewizyjne stacje informacyjne, takie jak ABC News, w 2007 roku poświęcały minuty czasu antenowego na analizę rynkowych reakcji po premierze pierwszego smartfona Apple. Był to jednak zaledwie wstęp do prawdziwej rewolucji. Pojawienie się urządzeń BlackBerry z dostępem do sieci, a następnie systemów Android, zdemokratyzowało dostęp do wiedzy. Narodziła się nowa era: czas, w którym nieskończone terabajty danych z całego globu znalazły się dosłownie na wyciągnięcie ręki.

Redakcja w sypialni, w domu, wszędzie

Jeszcze dwie dekady temu rzetelny research wymagał wizyty w bibliotece, przeglądania opasłych encyklopedii czy zamawiania przedruków prac naukowych. Dziś hiperłącza w ułamku sekundy prowadzą nas do źródeł, niezależnie od tego, czy serwery znajdują się przecznicę dalej, czy na innym kontynencie. Ta technologiczna swoboda zderzyła się niedawno z wydarzeniem, które zredefiniowało ludzkość – pandemią COVID-19.

Globalny lockdown udowodnił, że fizyczna obecność w miejscu pracy często bywa reliktem przeszłości. Podobnie jak lekarze przeszli na teleporady, a pracownicy korporacji przenieśli się do domów, tak samo zareagowała branża medialna. Tradycyjne wywiady w studiu telewizyjnym ustąpiły miejsca łączom przez Zoom czy Skype. Nastąpił wysyp wirtualnych stacji radiowych i niezależnych portali informacyjnych. Dzięki oprogramowaniu takiemu jak RadioBOSS, każdy z dostępem do mikrofonu i serwera mógł rozpocząć własną transmisję. Rozkwitły platformy dla freelancerów (jak Fiverr), zacierając granice między hobbystami a profesjonalistami. Dziennikarzem stał się ten, kto potrafił przykuć uwagę odbiorcy.

Pułapka ludzkiego umysłu: era clickbaitów

Ten powszechny dostęp do narzędzi publikacji ma jednak swoją ciemną stronę. Przyspieszenie tempa życia doprowadziło do zjawiska, które badacze mediów nazywają przeciążeniem kognitywnym. W świecie, w którym każda sekunda walczy o naszą uwagę, odbiorcy tracą czas na weryfikację faktów. Co gorsza, rzadko czytają całe artykuły – ich uwaga zatrzymuje się na chwytliwym nagłówku i, w najlepszym razie, krótkim leadzie.

To zjawisko stanowi idealne środowisko dla fake newsów i clickbaitów. Portale internetowe wykorzystują psychologiczne mechanizmy, formułując sensacyjne tytuły, które mają sprowokować do kliknięcia. Zjawisko to prowadzi do niebezpiecznej polaryzacji. Czytelnicy, opierając swoją wiedzę wyłącznie na zmanipulowanych nagłówkach, wyrabiają sobie zniekształcony obraz rzeczywistości. To właśnie w przestrzeni mediów społecznościowych, bazującej na emocjach i szybkich reakcjach, dochodzi do największej liczby konfliktów wywołanych dezinformacją.

Smartfon na froncie, czyli dziennikarstwo obywatelskie

Warto jednak spojrzeć na media społecznościowe z innej, fascynującej perspektywy. Współczesne smartfony, wyposażone w kamery 4K i zaawansowane mikrofony, sprawiły, że świadkiem historii i pierwszym reporterem jest dziś zwykły przechodzień. Dziennikarstwo obywatelskie zmieniło sposób, w jaki konsumujemy wiadomości o sytuacjach kryzysowych.

Krótkie nagrania z miejsc protestów, katastrof czy zamieszek trafiają do sieci na długo przed pojawieniem się tam wozów transmisyjnych. Podczas polskich protestów z sierpnia 2020 roku uczestnicy na bieżąco koordynowali swoje działania za pomocą relacji na żywo w mediach społecznościowych, co pozwalało m.in. unikać bezprawnych zatrzymań. Jeszcze silniej zjawisko to widać w trakcie inwazji Rosji na Ukrainę. Zwykli obywatele, publikując zdjęcia i filmy, stali się trybikami tzw. białego wywiadu (OSINT). Paradoksalnie, to samo narzędzie bywało zgubne dla najeźdźców – rosyjscy żołnierze, chwaląc się w sieci zdjęciami na takich platformach jak 4chan czy Reddit, nieświadomie zdradzali swoje koordynaty, co ukraińska armia błyskawicznie wykorzystywała.

Ewolucja, nie wymieranie

Wobec tak drastycznych zmian, pojawia się zasadne pytanie: czy tradycyjny zawód dziennikarza ma jeszcze rację bytu, skoro jego pracę z powodzeniem wykonują uzbrojeni w telefony obywatele? Historia mediów uczy nas, że dziennikarstwo nie umiera – ono ciągle ewoluuje.

Kiedy w latach 20. XX wieku upowszechniło się radio, twórcy wywodzący się z prasy, tacy jak George Orwell czy Ernest Hemingway, zaczęli tworzyć słuchowiska. Gdy kilkadziesiąt lat później w amerykańskich domach zagościły telewizory, gwiazdy radia płynnie przeniosły się na szklany ekran. Dziś obserwujemy to samo zjawisko: największe dzienniki posiadają rozbudowane portale, działy wideo i własne podcasty (świetnym przykładem jest portal newonce, który w krótkim czasie powołał do życia prężnie działające radio internetowe).

Przyszłość tej branży leży w rękach Generacji Z. To pierwsze pokolenie prawdziwych „cyfrowych tubylców” – wychowanych w erze ciągłego dostępu do sieci, naturalnie poruszających się w gąszczu trendów i wielu platformach jednocześnie. To właśnie ci młodzi adepci kierunków dziennikarskich nie pozwolą tej profesji zniknąć. Zamiast z technologią walczyć, po prostu dopasują dziennikarstwo do jej najnowszych standardów.

W końcu świat zawsze idzie do przodu.

Trzeba tylko umieć dotrzymać mu kroku.

Red. Adrian Gawdzik, „zetka”.

Źródło grafiki: iStock